Русские традиции - Альманах русской традиционной культуры

Статьи по этнологии

Обряды и обычаи деревни Шерстин Гомельской области Беларуси

вкл. . Опубликовано в Этнология Просмотров: 1285

Данная публикация подготовлена автором на основе его бесед с жительницами деревни Шерстин Ветковского района Гомельской области.1 Беседы с ними происходили в 2008, 2009, 2011 годах. Моими собеседниками, среди других, были самые старшие представители деревни: Иосиф Афанасьевич Матеушев (дзед Осіп), 1908 г. р., Евдокия Ефремовна Гончарова, (баба Дуня), 1919 г. р., Александра Александровна Гончарова, 1929 г. р. и Анна Даниловна Чуешкова, 1927 г. р. Хочу высказать огромнейшую признательность заведующей Шерстинской библиотеки Елене Николаевне Романцовой, которая познакомила меня с этими замечательными людьми. Эти люди лучше всех своих односельчан помнят и знают историю своей деревни, её традиции и обычаи. Именно так о них отзываются представители более молодых поколений:

“Мацеушаў Осіп Афанасівіч, кагда мы прыхадзілі к яму, ён нам расказываў усё. Бацюўку рвасказываў, как бурылі нашу цэркаў, у каком гаду. Памяць у яго была очэнь харошая. Яму было сто гадоў, мы з ім гаварылі, ён нам расказываў многа што. Помер у том гаду, было сто тры гады яму, ён памёр”.

“Баба Дуня вабшчэ песні ўсе. Яна прыхадзіла ка мне усігда ў бібліяцеку, яна проста адзінокая, ей не было куды дзецца. Яна кожны вечар ка мне гуляць. Я на рабоце (в библиотеке), яна прыхадзіла ка мне проста. Яна і песні, яна да паследняга дня помніла ўсё”.

“Чуяшкова — яна памаложэ, яна расказывала то, шта сама з разгавораў. Яна не саўсем старуха”. Со своей стороны хочу отметить, что Анна Даниловна Чуешкова, не отягощенная знаниями в области культурологии и религиоведения, в разговорах со мной проявила способности анализировать и сопоставлять тексты и акты народной культуры. В её лице мы встретили носителя местной традиции способного объяснить природу приуроченности обрядовых текстов к тем или иным периодам календаря. Причем она объясняет древние (для нас — языческие2) традиции через близкие нам христианские реалии: “Так ні было, штоб жніўныя ў Каляды. У Каляды калядныя пеюць, у жніво — жніўныя, вясна — толькі да Ушэсця, і болей вясну ня пелі. Такі закон быў? Да, такі быў закон. Такі быў закон прыняты народам. Яны зналі, калі якія песьні пець. Тады ўсе людзі зналі, калі якія песьні пець. Як цэрквы былі кадасьці, яны зналі якія песьні пець”.3

Во время встреч с жителями Шерстина мы разговаривали на самые разные темы: о земледельческих и животноводческих обрядах, обрядах календарного и семейно-бытового круга, котрые в высшей степени сохраняют традиционную основу народной культуры Ветковщины. Но вместе с тем шерстинцы гордятся своим примечательным — тем, чего не знают в других деревнях: “І дзе які горад, там такі і нораў. У той дзярэўні то атмячаюць, у той то атмячаюць. Што і дзе прынята. Ета ж старыя людзі прыдумалі. Ета не мы. Ета прадзеды нашы”.4

Одним из самых популярных рассказов у жителей Шерстина является история о чудотворном явлении иконы “Параскевы”. Однако следует заметить, что как реальное событие, произошедшее в 1862 году, этот случай описывается в Житии Иоана Кармянского, который был настоятелем местного храма в период с 1862 па 1876 годы.5

В центре годового обрядового цикла в Шерстине находится Возненсение (“Ушэсце”), когда “завивали ёлку” (“забивали хрэн”). Этот обряд завершает весенний обрядовый цикл и является уникальным не только для Ветковщины, но и для всей белорусской традиции.

В этой публикации представлена лишь незначительная часть текстов, из записанных автором от жителей д. Шерстин Ветковского района.

Коляды

Па шчодрыкі бегалі. Шчодрыкі дарылі. Тады бегалі толькі к сваім. К Хросным бегалі. К чужым ні бегалі. [3. Тетр. 126. Л.4.]

Счас ходзяць, песні не пяюць. Эта ж раньшы, дак пелі песні трохі. Мальчыку дак адну пяеш, а як дзевачка, дак другую. А счас так не пяюць ужэ. Мы бегалі, дак мы ж ужэ зналі, дзе хлопчык, мы хлопчыку пяём, а дзе дзевачка малінькая, мы дзевачцы пяём. .[4. Тетр. 126. Л.28.]

А на шчодрыкі, ета перад новым годам, трынаццатага, дзеці хадзілі па хатах. Я і сама хадзіла, была малая. Хадзілі і к хросным, дзядзькам і к бабам сваім. І яны нас дарылі, гасцінцы давалі, сала, хлеба, капейкі давалі. Ета — нашы. Мы к чужым ні хадзілі, а толькі да сваіх хадзілі. А ўжэ вечырам хадзілі пад вокнамі і пелі ўзрослыя. Дзеці ні хадзілі. Дзеці толькі днём у шчодрыкі. І ціпер трохі ходзяць дзеці на шчодрыкі. Вот к нам прыходзілі послі школы, чалавек пітнаццаць прыходзіла, па тры-па чатыры дзіцёнкі. Яны ні ўмеюць ціпер песен. Я гавару: “Дзетачкі, вы так абы што пеіця. Я вам так дам”. Мы ж вечырам хадзілі, дак мы пелі песьні! Во якія! [8. Тетр. 126. Л.13-14.]

Вой, рана-рана куры запелі,

Святы вечар!

Вой, раней таго Іванька ўстаў,

Святы вечар!

Іванька ўстаў, тры свячы ссукаў,

Святы вечар!

Перваю ссукаў, як абуваўся,

Святы вечар!

Другую ссукаў, як умываўся,

Святы вечар!

Трэццяю ссукаў, Богу молючы,

Святы вечар!

Бяры — не бары,

Кусок сала нясі.

А за эту вешч — капеек шэсць. [5. Тетр. 126. Л.9.]

А ў ляску, у ляску,

На жоўтым пяску,

Святы вечар!

Там Томачка сады садзіла,

Святы вечар!

Сады садзіла, шчэ палівала,

Святы вечар!

Сады садзіла, Бога прасіла,

Святы вечар!

Радзі, Божа, залатыя яблачкі,

Святы вечар!

А тыя яблачкі на падарачкі,

Святы вечар! [4. Тетр. 126. Л.28.]

У нашага пана, пана ў Івана,

Радуйся, ты радуйся, Тройца,

Сын Божы нарадзіўся!

На яго дварэ тры сталы стаяла,

Радуйся, ты радуйся, Тройца,

Сын Божы нарадзіўся!

Тры сталы стаяла, тры святцы сядзела,

Радуйся, ты радуйся, Тройца,

Сын Божы нарадзіўся!

А первая свята — святоя Ражаство,

Радуйся, ты радуйся, Тройца,

Сын Божы нарадзіўся!

А другоя свята — святоя Крашчэнне,

Радуйся, ты радуйся, Тройца,

Сын Божы нарадзіўся!

А Ражаство прышло, нам радасць прынясло,

Радуйся, ты радуйся, Тройца,

Сын Божы нарадзіўся!

А Іван Красціцель вады перакрысця,

Радуйся, ты радуйся, Тройца,

Сын Божы нарадзіўся! [3. Тетр. 126. Л.4.]

“Тры святцы” паюць таму, у каго дзяцей нет. [8. Тетр. 126. Л.7]

Великий Пост и Пасха

Сонца іграя... Вы ніколі ні бачылі? Вазьміця чэраз ачкі, толькі штоб цёмныя. Яно так і прыгая, гуляя... І на Благавешчанне... Прыгая. То цёмнае стане, то яркае-яркае, то тусьменнае — іграе. Мы ўжэ нагатуім склянак, і возьмем дымам... Штоб яны чорныя былі. І ўжо глядзім. [4. Тетр. 126. Л.30.]

Дажы ішчэ із цэрквы на ўтары дзень бягуць, і дзеўкі скарэй первымі крэст пацалаваць, і бягуць на ўліцу скарэй папець вясну, штоб быў голас харошы. Пры немцах было так, я была ладная, дак помню. Як кончыцца служба, тады крэст цалуюць, дзеўкі крэст пацалуюць і бігаць, штоб первымі на ўліцу выбігці і запець вясну, штоб голас быў харошы. [8. Тетр. 126. Л.15.]

Када-та шчэ пяклі храсты. Ета трэццяя нядзеля. Ета “кросная нядзеля” назывіцца. Нільзя ні снаваць, ні што. Нільзя! Ета — грэх — снаваць. Пякуць красты тыя, худобі даюць. Спячэ матка тры красты, паламая, авечкі ж былі, каровы былі, свінням толькі ні давалі. Патаму шта свіння — ета свінства. [3. Тетр. 126. Л.4.]

Гаворуць так, што ета дастойны тэ чэлавек, каторы на Вялікадня памрэ. Патаму шта дзверы адкрытыя. Гасподзь адкрывая дзверы. А ета ніправільна. Хто дастойны, таму Гасподзь адкрывая дзверы. А я, напрымер, нідастойна... вот, адкрытыя, ета шэсць нядзель адкрыты вароты етыя...вот, Ленка прайшла, а я — грэшная, я ішла, мне вароты закрывлі. Патаму шта я ні дастойна была ісці. Ні ўсім адкрываюцца вароты. Хто ўгодны Богу, тому вароты адкрывая Гасподзь. А хто не ўгодны — тому не адкрывая. А еслі ні ўгодны, ні сматра, што ён на Вялікадня памёр, яму закрыліся вароты. [3. Тетр. 126. Л.4.]

Умываліся. Прыходзіш, бывала, стары мой быў, я прыходжу, січас жа: “Хрыстос васкрэс!” Ён: “Ваісціну васкрэс!” Пацалуімся з ім. А тады...яечка тое...умыімся етай вадзічкай, і ляжыць ета яічка, што атрэжым разгавеімся, а ета ляжыць да праводнага скрысення. Яічка ета ў вадзічку пакладом, а тады возьмім і ўмываімся. Закон такі быў, штоб умываліся, штоб чыстыя былі, штоб ніякія гадасці ні было. [3. Тетр. 126. Л.4.]

Вознесение

[Заўтра Ушэсце...]

Вясну будуць праводзіць.

[Што значыць, вясну праводзіць?]

Лета начынаіцца. Ужэ павядуць, бывая жыта — варона ні схаваіцца , а другі раз… У нас пасвячалі жыта на Ушэсце. Пойдуць пасвецяць: еслі бальшоя жыта, дак кругом толькі, выносяць сталы, дзежкі, хлеб-соль, і бацюшка ідзець па ўліцы, туды, у тую змену, і дзе жыта. Бальшоя жыта, дак ні ходзя, кругом толькі пасвеця — і ўсё, штоб ні таптаць.

Дзежкі для чаго выносяць?

Для таго штоб зналі, што праважаюць. Табурэтачку паставіць і дзежку, дзежку засцеліць і на дзежку кладуць хлеб, соль, і ўжэ бацюшка ідзець па той вуліцы с пеўчымі. Як ідуць, пасвічаюць па той вуліцы етыя дзежкі. Я ж была ірундовая, ішчэ пешкам хадзіла, адкуль я буду помніць. Я з дзецтва бегала ў цэркву. Бацюшка пойдзя ў цэркаў, паслужа, адправя адправу, тады ўжэ ідзець на поля, пасвячая. [4. Тетр. 126. Л1.]

На Ўшэсце ідуць у жыта і пяюць песні. Дзелаюць ёлку. Возьмуць ветачку, навешаюць...Завецца “ёлка”... І ў жыта забіваюць іё, эту ёлку, і песьні пеюць.

“Хрэн, ты, мой хрэн...” Ёлку бралі? Ветачку возьмем, навешаім цвятоў, бумагі якой — у жыта забіваіш эту ёлку. А патом гуляіш: гармошка, песьні... Абізацільна ёлку? Ніабізацільна ёлку, з вярбы, там, ветачку, навешывалі туда... Ну, завецца “ёлка”. Казалі: “Пойдам “Хрэн” забіваць”. Эта так у нас гаварылі. “Дзеўкі, пашліця! “Хрэн” забіваць!” Сабіраімся, дзелаім эту ветачку. [4. Тетр. 126. Л1.]

А на Ушэсціе ламалі там, у нас ліпу, такую бальшую ветку, наряжалі бумажнымі красівымі цвітамі, пелі кругом іё. Эта для таго, штоб быў харошы ўражай. Называлась эта Ушэсціе. Но пачему-та мы пелі, пріезжалі к бубушке, пелі:

Ой, хрену мой,

Ліхаматры тваёй,

А хто цібе распусціў...

Я ні помню точна. Патом усе дзевачкі, іменна, дзевачкі, каторым была лет па дзвінаццаць, наверна, німножка меншы, старшыя как-та ні хадзілі, вот такія дзевачкі, десяць лет, восем, іменна, ішчэ дзевачкі, самыя чыстыя, ніслі эта ў жыта, ано ўжэ німножычка начынала каласіцца, іменна, у рож, і с эцімі славамі астаўлялі і біжалі дамой. [1. Тетр. 126. Л17.]

[Вот, я запытаў: “Што будзіця на Ўшэсце рабіць”?]

Ёлку. Ёлку вілі. І вадзілі ў жыта.

Увечары саўём, эта ў нас, у радзіцеляў усё, наша мама любіцель была, нарэжым цвяты, вешаім, а тады, ужо, да абеду не пяём. Прыдуць з цэрквы, абеды, мы, дзеці, выносім ёлку эту і пяём весняныя песьні.

А тады ёлку эту вадзілі ў жыта. Вядуць і вясну пяюць. Туды — пяюць вясну, паставяць у жыта ёлку, і назад ужо ідом, такія песьні пяём.

[Ёлку чым упрыгожвалі?]

Бумагамі, рэзалі бумагі, газеты. [3. Тетр. 126. Л. 11.]

На Ушэсця ў нас вілі ёлку. Ета на Вазнісенія Гасподня. Вілі ёлку з лісцем, якая яна ніважна, а толькі з лісцем, ні ёлка сама, а з лісцем дзераўца. Адсяком у канаві і прынясом, і тады ні было з чаго, а з газет, з цітрадзей нарэжым букетчыкаў, вяночкі іздзелаім з бумагі — і ёлка ў нас. Ставім іё і ўжо днём кала іё пеім. І вечырам бабы, жэншчыны ўзрослыя прыходжаюць, за ету ёлку і нясуць у жыта іё, дзе жыта пасеяна. Ідуць па вуліцы, у поля, ставяць ету ёлку і пеюць вясну паследні дзень. Прапелі, адтуль ідуць, такія песьні пеюць, не вясеннія. А чаго хрэн у нас звалі, я ні знаю.

Збіраліся ў яком-нібудзь дварэ, дзе дзяўчат болей, ілі жэншчыны маладыя, у любом дварэ. Кала хат пагуляюць, а тады ідуць вечырам. Як закат сонца і нясуць.

Ой, хрэну мой,

А жто цібе садзіў-паліваў?

Хаалімон, Халімон,

Халімонава жана

У агародзі была.

А стар аслеп,

Ні хадзі ўслед.

Там цібе білі

Чытыры дубіны,

Пятая каліса

Па полю разнісла,

Шостыя сані

Па полю цягалі. [8. Тетр. 126. Л14,16.]

Мы ёлку дзелалі. [Што заначыць ёлку?] Хрэн ён зваўся. І песні пелі. Увечары насілі, дзе жыта, мы насілі іе. Утыркном і дамоў тады разойдзімся. [Як гэтая ёлка выглядала?] Мы падзелаім, панавешаім цвятоў.

[Бралі сапраўды елку?]

Не. Не ёлку. У нас тута-ка за гародамі і супшына, і слівы дзікія былі. Іздзелаім такую і цвятоў панавешаім. Ідом увечары і нясом... У канцы дзярэўні, дзе жыта, туда нясом, пеім і нясом. А як раньшы, там Чугаёва Марыя, яна ўсё ўрэмя сагіціруя, з гармоняй... І па ўсёй дзярэўні — ад самага края і да самага края і пяём песні.

Я паўз хрэн хажу

Хрэн-раман сажу

Ой лі вой люлі, хрэн раман сажу,

Халастой хажу, ніжынацінькі,

Ой лі вой люлі, ніжынацінькі.

Жанісь, сынка мой, жанісь родны мой,

Каго я вялю, я табе вялю доч купецкаю,

Ой лі вой люлі, доч купецкаю.

Доч купецкая — ні жана мая,

Ой лі вой люлі, ні слуга ваша.

Я сабе вазьму доч хлапецкаю.

Доч хлапецкая — то жана мая.

Ой лі вой люлі, то жана мая,

Ой лі вой люлі, то слуга мая.

Ой, хрэн, ты мой

Ліха матры маёй

Ні мыўся, ні бяліўся,

Ні румяніўся.

Сам у полі сядзіш,

Богу молісся,

А мне маладой

Гуляць хочыцца.

Пагуляць, паспіваць,

Развіселіцца. [4. Тетр. 126. Л128-29.]

Купалье

У дзецтві проціў Купалля, ноччу вырывалі бяседкі, лавачкі, палка дзя ляжыць якая, на дарогу выкацяць. А кастры...етага не было. Ета з западнага прышло, з Гродненшчыны, з Эстоніі. Ета ўсё язычыства, ета не праваслаўная, ета адтуль усё асталась. Мы зналі, што каталічэская вера і праваслаўная, а болей мы ні зналі. А ціпер секты, неўма сколькі вер ужэ стала і размножылася за етыя во годы. [8. Тетр. 126. Л/ 19.]

Ну, эта ж па рэчцы. Плялі вяночкі і пускалі. Другі раз па цілявізару... Дак тожа ё такая закалка... Мамка гаварыла... Знаіця, колькі гадоў... Ана памерла. Трохі помню, трохі забыла. А эта ана гаварыла, пабягім і на рэчку кінім: куды паплыве. Ну, асобенна яны ўсё прыгалі. Вон Іван Купала, дак тожы ж прыгалі. Палілі касцёр і прыгалі. А счас ужэ так ні дзелаюць у нас. Можа, ішчэ дзе і дзелаюць, но ў нас ужэ этага ні дзелаюць. [8. Тетр. 126. Л 30.]

На Купалу малако адбіраяць. Расказалі на Купальскаю ноч асобенна пра малако. Дак тада на куўшыне, і дзе малако, крапіву лажылі старыя людзі. Малако стаяла ў куўшынах. Ціпер у банках, тады ў куўшынах. [8. Тетр. 126. Л 19.]

Успение

А на Успенія, як, во, Успеніе, асвішчалі азімыя: жыта, пшаніцу. У нашым калхозі і то, жэншчыны каторыя хадзілі ў цэркаў, у Данілавічы, у нас ні было цэрквы, дак яны хадзілі ў Данілавічы, возьмяць калхознага зярна, кладаўшык дасць, у платок насыпя, яны яго асвецяць, кладаўшчык возьмя ў адзін, у другі мяшок усыпя, і тады етым сеяльшчыкам. Як первы дзень ідуць сеяць: “Наце вам ета зярно і засыпця ў сеялку”. Мне прыносілі, я ета зярно асвішчала.6 А ціпер ніхто ні бярэ. І цэрквы служаць, і ніхто ні панімая. А тады, ішчэ я работала, дак яны хоць і ні верылі, а ўсё адно гаварылі: “Асвяціця”. І мы асвецім і прынясом, і ў мяшкі ўсыпім — і радзіла ўсё. [8. Тетр. 126. Л. 15.]

Из магических обрядов

Када ў міня балелі свінні, ні раслі, і я аднажды сказала старай жэншчыні, такое вот дзела. Ана гаварыт: “Нада гдзе-та ўкрасць пранік7 і пакласць к свінням у сарай. А я гавару: “А гдзе мне яго ўкрасць?” Яна: “Ну, можа, у свякрухі”. Я гавару: “Дак, я ж свякрухін пранік узяла да занісла сабе ў бібліятэку для музея”. Ана гаварыт: “Ну дак, во ты сваю жыўнасць і вынясла. Так што занясі назад”. [7. Тетр. 126. Л. 7.]

Никола

Свяціцель Отчэ Нікола ва ўсём памагая. Ён жа — наш свяцейшы. На водах сахраняя. Я сама точна знаю, што адзін начальнік, шчэ запрашчалі Богу маліцца, запрэт у нас быў, мы радзіліся, ужэ запрашчалі Бога, закрывалі, і пастарэлі богазакрытыя. Счытайця, ізжылі без Бога ўсю жызню. Так ён капітанам быў на караблі. І ён з сабой усягда вазіў іконку пры сабе, у кармані. Сам быў касцюкоўскі ці адкуль адтуль. Запрашчалі Бога, ен ўсё адно, ён іконку ету вазіў з сабой. Первым дзелам, зніклі крысы із карабля. І ён ужэ знаў, што “ета нам гібель будзя”. Стала тапіцца іхняя судно. А ён сільна ўверываў, усё з сабой возя, і ён гаворыць: “На водах толькі Отчэ Нікола”. Маліцца ён асоба ні знаў, а толькі прасіў яго па-свойму, свяціцеля Отчэ Нікалая. “І счас жа, — гавора, — адтуль-ніадтуль ляцеў самалёт, і далі яму ізвесціе, і ён свае плавучыя масты павыкідываў, і ўсе спасліся на караблі”. І ён гаварыў: “Спас я людзей етых”. Так Свяціцель Отчэ Нікола — ого! Ета расказывалі людзі касцюкоўскія. [8. Тетр. 126. Л. 6-7.]

...а ў каго на дзераві здзеланы, дак, хоць зайдзі, у нас у цэркві быў, усё згарэла, зайдзі з тога боку — ён на цібе глядзіць, зайдзі прама — ён на цібе глядзіць, зайдзі з другой стараны — ён на цібе глядзіць. Такі быў у нас Свяціцель Отчэ Нікола. Старынны-старынны, красіва абдзеланы. Куды б ні зайдзі, і ён за табой. Ты глядзі ў тую старану, і ён у тую старану глядзіць. Прама глядзі — і ён на цябе прама глядзіць. Хоць ты яго за носік бярыся. То дзелалі спецыялісты. То ж не фатаграфія была, а ікона пісаная. [8. Тетр. 126. Л. 7.]

Заговоры

На удой

Када ў міне забалела карова, ні давала малака, я хадзіла к бабе Чугаёвай Агапе Антонаўне, і ана мне расказывала, што нада набраць з трох калодцаў вады, послі двенаццаці часоў ночы, штоб ніхто большэ не браў, первая штоб я падашла к калодцу, і гаварыць: “Добры вечар, калодзец Днепр! Ні прышла я к табе ваду браць, а прышла сваёй чорна-пёстрай карові рады даваць. Табе вада на стаяніе, а маёй карові малака на прыбываніе”. [7. Тетр. 126. Л. 7.]

Ад нарадкі (для мужчын)

Прыставіць к іконі “Сорак святых”, када прыдзіш у цэркаў, сорак свячэй. І уйці дамой молча, без папутчыкаў. Када кончыцца служба, ты паставіў свечкі і пашоў. Прыдзя дамой сабіраюць на платок, разложаны на стале, ломаць хлеба, яйцо, лукавіцу, завязаць вузялочак, і атнесць на магілку. Можа, матка, бацька, мужчына жылацільна, с іменем, как у мужчыны, штоб імя было мужчыны, перакрысціцца і чытаць тры разы.

Загаварыю я сібя, раба Божжага (такога) ад пустой судзьбы, ад ліхой бяды, ад частай балезні, ад усякай напасці, ад адавай уласці, ад чысла ліхога, ад чысла пустога.

Ты мёртвы — ні брат, ні кум, ні сват. Вазьмі сібе іду і ўпрыдачу біду.

Ва імя Ацца і Сына і Святага Духа. Амінь.

[Калі яе чытаюць?]

Када, ні дай, Бог, з вамі... Ужэ пачуствавалі... Ходзіця... А якая ўжэ, можа, ўлюбілась у вас... І дзелаюць. Такоя дзелаюць, што людзей ума лішаюць. [7. Тетр. 126. Л. 25.]

Скаціні на помашч

Первым разам, добрым часам Госпаду Богу памалюсь, Прачыстай Мацеры пакланюсь, месячку яснаму, сонейку правіднаму. Зара-зараніца, Гасподняя памашніца, памагала ўсіму свету, памагі, Госпадзі, рабе Божжай (ілі скаціні), на помашч.

На моры, на Сіяні ліжыць камінь, на тым камні сядзіць Маці Прачыстая, залатым тынам абтыкана, макам самасеям абсеяна. Як тога тыну ні паламаць і з зімлі маку ні падабраць, так у раба Божжай скаціні малака (ілі) творагу ні атабраць (у чалавека здароўя ні атняць).

Дай, Госпадзі, помашч. [7. Тетр. 126. Л. 25.].

Икона

Дзісятая пятніца. Па-старынушкі тады гаварылі, што трыжды ўносілі іе ў цэркву. Ідзе ціпера-ка капліца, тама-ка тры ліпы стаялі таўстыя-таўстыя. І вот на етых ліпах вастанавілася етая “Дзісятая пятніца”. Служыцілі цэркоўныя раз прышлі, які-та случай быў, што лік ёсьце-ка, а самага ні відна. А патом вастанавіўся лік. Лік бралі ў цэркву, а цэркві німа. Абратна зноў тама-ка яўляіцца, дзе ліпы. Трыжды ўносілі. Тады ўжо прыехаў архірэй і вастанавілі капліцу. І істочнік там, сруб такі дзірвянны, і вада ўсё ўрэмя там. І па сёнішні дзень дзействуя. А ліпы етыя, перыяд жа жызні прайшоў усякі, так усё скасавалась. Яна (капліца) па той бок рэчкі стаяла, мост перахадной, уходзіш па масту прама ў капліцу. Вот на Крашчэнне, на сачэльнік перад Крашчэннем з цэрквы бяруць іканастас, і ў цэркві ўжо атмоляцца, і ваду асвяшчаць ішлі на сачэльнік у капліцу. У капліцы асвяшчалі і там разбіралі людзі ваду. [5. Тетр. 126. Л. 9.]

Таго шта ў нас цэркаў была Раждзяство Божжай Мацеры. Цэрква эта стаяла, а возлі каплічкі, дзе каплічка стаяла, там дзерэўя былі, ліпы, ета ціпер альховыя, дак там стаяла ета дзерава, а на дзераві на етым паявілася Параскевы Божжай Мацеры ікона. Іё агледзілі людзі, ета ж кагда-та было, цэркаў ужэ была пастроіна наша, служылі, і яны ету ікону перяняслі ў храм. Там жа ні далёка. Яна пераначавала ў храме. Прышлі служыць, ісчэзла ікона. І два раза перанасілі. Яна ісчазала, і там рашылі пастроіць каплічку. Ікону Параскевы ўжэ большы ні бралі адтуль. Пастроілі капліцу, і яна была ў каплічкі. Істочнік паявіўся — істочнік, каторы і цяпер. Ета тада паявіўся, і цяпер ён там. Еты істочнік — ніхто ні зная, колькі ім гадоў. Нашы дзяды і прадзяды ні зналі, калі ета паявілася. А толькі па расказам усё зналі. І мы так па расказам. Вот, іё і здзелалі. У нас абракліся . [8. Тетр. 126. Л. 12.]

Свеча

Балеў скот, людзі абраклісь “Параскеві мучаніцы”. За ноч іспралі і саткалі кусок палатна. За адну ноч. І ета палатно паслалі пасрадзі дарогі і перагналі скот. І той скот, как прайшоў па етай дарогі, і счас жа перастаў балець. А што была за балезнь тады ж ні зналі. Балелі, скот падаў, а як бы ціпер, гаворуць: “Яшчур — ета”. А тады ж ні зналі людзі. І скот перастаў балець. І яны быстрынька пастроілі там каплічку, і тую “Параскеву мучаніцу” там паставілі”. І ўсягда на дзісятую пятніцу — Параскеві мучаніцы ў нас аборочны празнік, і ёй спраўляюць прыстольшчыну. Там памоляцца і ў цэркві, і на каплічкі пасвецяць ваду... І калодзезь там, і прыходяць...кажды па сваім... А ў каго ікона дзелаюць трапезу — абед. Яна пятнаццаць лет стаяла... А патом баба ета, Агапка, стала немашная, старая сільна, яна сказала: “Я ўжэ ні магу ўхважываць кала іконы, нада іе забраць”. І ацец Віктар, свяшчэннік, ён адпраўляў там, на істочніку, і прывёз ету ікону толькі ка мне. Ніхто ні хоча браць. “Вам, — гавора, нада ўзяць іе”. К нам паставілі, так і стаіць у нас. І ціпер спраўляім дзісятую пятніцу. Прыязжаюць свяшчэннікі на істочнік, моляцца, а патом я іх прыглашаю на трапізу. Ета ўсегда ў нас посны абед... То шта — Пятроўка ўсягда. А калі ета стала, і дзед мой, і прадзед, яны ні знаюць з якога года. [Такого не было, штоб пераносілі з хаты ў хату?] Было усё ўрэмя з хаты да ў хаты пераносілі. А паследнія гады, як стала ганенія, што ноччу яе пераняслі к Сугаёвай, пакойнай, Агапцы і яна ў іе стаяла гадоў пятнаццаць, ні меней, наверна. А патом, ужэ, ка мне прыняслі днём. Ужэ разрашылі насіць. А тады ні насілі, ніхто ні браў — запршачалі. [Па абраду колькі стаяла ў адной хаце?] Толькі год — скарэй людзі забіралі другія. Ад дзісятай пятніцы да дзісятай пятніцы. Быстрэнька забіралі другія. Так ахотна бралі. Там — вічэра, а куды прынясуць — абед. Вечарам перад дзісятай пятніцай моляцца, вячэраюць. Служба на істочніку, перанясуць і абедаюць.

Як пераносяць, я знала, што ка мне прынясуць, палавікоў наслалі. Када-та ў людзей былі палотны тканыя, так палатно, а то і два, і тры расцеляць. А ў міне слалі палавікі-дарожкі.

Ета ікона і завецца “Свяча”. Што яе пераносяць, дак гаворяць: “Свячу пераняслі”. Ета проста так у народзі. Я ні знаю, чаго завуць. Канешна, свечкі возлі іе гараць.А “Свяча” чаго завуць, я ні знаю. Ета ікона на кіоці. У іе і ручкі, несці харашо. Када-та дзеўкі насілі ілі ўдовы. А ціпер жэншчыны носяць і ўсё. Ціпер жэ німа дзевак, штоб насілі, і ўдоў, штоб насілі. Тыя ўдовы... Што яны панясуць, калі яна сама чуць ні падая. А насілі када-та дзеўкі і удовы. А такія ні насілі жэншчыны. Ціпер як прыходзіцца. [Вот, яна ў вас стаіць, нехта яе хоча ўзяць па абраду...] Ён, хто хоча забраць, вешая на яе рушнік свой. І ўжо, ні хто ні адбірэ. Хто ўперад павесіў рушнік — тэй забірая. Ета... Анюта... К каму-та яна прыносіла рушнік... Павесіла... А тады забрала. [Ці носяць аброкі ] Раней, іх жа прыглашаюць, яны ідуць на вячэрню і прыношаць, болей, гаварылі нашы радзіцелі, ідуць — жменю лёну трэпянага, штоб на свечкі сукаць, і на палатно. А большэ я ні знаю, якія аброкі. [8. Тетр. 126. Л. 6.]

1. Батурина Анна Федоровна, 1946 г. р., жительница г. Гомеля.

2.Гончарова Александра Александровна 1929 г. р.

3. Ганчарова Евдокия Ефремовна, 1919 г. р.

4. Готова Татьяна Васильевна, 1944 г. р.

5. Матеушев Иосиф Афанасьевич, 1908 г. р.

6. Романцова Елена Николаевна, 1953 г. р.

7. Фелькина Валентина Ивановна, 1950 г. р

8. Чуешкова Анна Даниловна, 1927 г. р.

Геннадий Лопатин

Ведущий научный сотрудник ветковского музея
старообрядчества и белорусских традиций им. Ф.Г. Шклярова.

Опубликовано: Живая старина, 2014, 2, 9-12.

1 Деревня Шерстин одна из самых старейших на территории Ветковского района Гомельской области. В письменных источниках впервые упоминается в XV веке, когда входила в состав Речицкого уезда Минского воеводства. В настоящее время центр Шерстинского сельсовета. (Гарады і вёскі Беларусі Энцыклапедыя, Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць [Тэкст] / С. В. Марцэлеў; Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн. 2004. — 632 с. С. 254 — 255.

2 Лапацін, Г.І. “У нас песьні праз мяжу не ідуць...” Аб культуры выканання абрадавых тэкстаў. [Тэкст] / Г. І. Лапацін // Палевая фалькларыстыка і этналогія. Даследаванне лакальных культур Беларусі. Уклад. І.Ю. Смірновай. — Мінск: БДУКіМ. — 2008. —С. 143 —149.

3 От Чуешковой Анны Даниловны, 1927 г. н., зап. Лопатин Г.И. в 2009 г. Тетр. 126. Ар. 15.

4 От Чуешковой Анны Даниловны, 1927 г. н., зап. Лопатин Г.И. в 2009 г. Тетр. 126. Ар. 19.

5 Мельников А. А., Путь печален. Исторические сведетельства о святости Белой Руси [Текст] / А. А. Мельников — Издание Белоруской православной церкви Московского Патриархата, 1992. С. 308

6 В доме у информанта находилась икона - “Свеча”. “Свеча” — икона, принадлежащая всей деревни. По обряду должна находится в одном доме, а на следующий год переходит в другой. Дома, где находились свечи, выполняли роль храмов.

7 Плоский деревянный брусок с ручкой, которым отбивали белье при стирки и полотна при отбеливании.

Присоединиться к группе на ФэйсБук

 
Русские традиции - Russian traditions
Группа: Общедоступная · 1 350 участников
Присоединиться к группе
 

Наш канал на YouTube: